|
قله خرابه ( قلعه مرند يا تپه خاكستري ) اين قلعه در قسمت شرقي شهر مرند واقع شـده و آثار بجاي مانده از آن نشان ميدهد كه اين قلعـه در هزاره چهارم قبل از ميلاد يعني 6000 سال پيش بنا گرديده است و لاديميرمينورسكي اين قلعه را ازنوع قلعه هاي خشتي او را ركويي ميداند كه در حمله سارگون دوم پادشاه آشور تخريب شده است. ويلياطرجكسون امريكائي نيز قلعه مرند راباقيمانده يكي از آتشكدههاي دوره ساساني مي شمارد و مي گويد كه مرند روزگاري در عهد ساسانيان پايتخت شهرستان ( واسپورگان ) بوده است. واژه گول تپه كه به اين قلعه اطلاق مي شود شكل پهلوي و آذري گل فارسي است كه معناي آتش وافگر آتش و شعله آتش دارد و كول در تركي به معني خاكستر و در كردي به معني آتش است. 2 – مسجد جامع مرند  ايــن مسجــد در مركز شهر مرند واقع گرديده و طبق كتيبه محراب مسجد اين بنا در سال 731 هجري قمري و در زمان سلطنت ابــوسعيد بهادرخان و به تــوليت حسين بن محمودبن تاج خواجه از محل خيرات مـردم و خزيه ايكه در آن زمان از غير مسلمان مـي گرفتنــد تعمير شده است بنـابه روايتـي اين مسجــد در زمـان ساسانيان توسط دختر ترسائي بنام اريا بعنوان كليسا بنا گرديده كه پس از اسلام با انجام تغييراتي بصورت مسجد درآورده و صليبهاي بزرگ و كوچك شكسته دور تا دور قسمت فوقاني مسجد را كه بطرز زيبائي پوشانده است اين احتمال را بعيد نمي داند و وجه شبيه مرند نيز از نام همين دختر ترسا گرفته شده است.
امروزه كف مسجد به اندازه سه پله از سطح كوچه مجاور پائين تر است و دالاني به طول 12 متر يا سه طاق گنبدي ورودي مسجد را به شبستانها مربوط مي سازد در سمت چپ اين دالان شبستان جنوبي با گنبدي كم خيز واقع شده كه در زير آن كتيبه اي از سنگ با عبارت زير به چشم مي خورد . ( امر تجديد هزا العماري العبدالفقير خواجه حسين بن سيف الدين محمود بن تاج خواجه في اواخر شوال سنته اربعين و اربعمائه ) 3 – مسجد امام خميني  اين مسجد كه بنام مسجد بازار معروف مي باشـد در سالهاي قبل از انقلاب از آن بعنوان مسجد پير بـالا نيز نامبرده مي شد اين مسجد در مركز بازار مـرند واقع گرديده و بناي فصلي آن متعلق به دوره صفـوي مي باشد و بر اساس سنگ نوشته و مريفي مه وجود دارد تعمير اساسي آن در سال 1268 هجري قمـري صورت گرفته است متن سنگ نوشته بزبان عربي بوده و ترجمه آن چنين است.
اين مسجد در رديف بطوريكه بين مردم مشهور است قبر مادرنق در آن واقع شده است به مباشرت شيخ علي مرندي شاگرد مشايخ بزرگ شيخ محمد حسن صاحب جواهر الكلام و شيخ محمد حسين صاحب الفصول و شيخ ازهد صاحب مفاخر و زبده اوائل و اواخر شيخ مرتضي سلمه الله در تاريخ 1268 هـ . ق تعمير يافت. اين مسجد داراي 4 ستون سنگي 12 ضلعي و 9 گنبد آجري زيبايي باشد كه بنا به نوشته مورخان بر پايه مسجد يا معبدي كه در قرون سوم هجري وجود داشت ساخته شده است. مطابق نوشته هاي تورات مادر حضرت نوح در اين مكان مدفون است كه اين امر را نيز بعضي از تاريخ نوبيسان تائيد كرده اند. 4 – كاروانسراي پيام پيام دهي است از بخش مركزي مرند كـه در دامنـه ارتفاعات رشته كوه علمدار ميشــو قرار گرفته پيام زمستانهاي سرد و برفگيري دارد كه پيست اسكي آن در زمستانها مشتاقان بسيــاري را به خــود جذب مــي نمايـد. ايـن منطقــه در تابستان آب و هواي خشك داشته و از مهمترين ييلاقات و تفرجگاههاي مردم بشمار مي رود . نام قديمي آن يام است . يام در زبان مغولي به اسب چاپار مي گويند. نام يام توسط فرهنگستان ايران به پيام تبديل شده است . كاروانسراي پيام در دوره مغول و صفويه از مهمترين تاسيسات ميان راهي اين محور به شمار مي آمده است. ساختمان قديمي كاروانسراي پيام در فاصله 54 كيلومتري تبريز به مرند قرار داشته و به علت اهميت مكاني و تردد و مبادلات وسيع كالا در قرون گذشته بر خلاف كاروانسراهاي كوهستاني داراي حياط مركزي وسيع و از نوع كاروانسراهاي چهار ايراني بوده است. اين كاروانسرا داراي سر در رفيع ، گنبد خانه – حياط مركزي به شكل هشتي مي باشد كه ورودي هاي اصلي به سالن هاي عقبي ( شترخان – اصطبل ) از پخ هشت ها بوده است. ساختمان كاروانسرا بشكل مستطيلي است به طول 62 و عرض 48 متر كه جهت طول آن شرقي به غربي و در چهار گوشه آن با چهار برج مدور به قطر 7 متر تقويت مي شده است. در سال 1378 با توجه به اهميــت محــور شمال به جنوب و آماده كردن ايستگاههايي براي اقامت و استراحت ايرانگردان بــازسازي ايــن ساختمــان با پوسته و كالبد قديم شروع و تغييرات لازم براي زندگي امروزين در آن لحاظ گرديده است. مجموعه جديد شامل خدمات و تاسيسات بشرح زير مي باشد : الف - سوتيت هاي دو نفره – چهار نفره – شش نفره – شامل نشيمن – اتاق خواب – سرويس هاي بهداشتي با كليه امكانات جنبي 17 باب. ب - آشپزخانه و سالن هاي غذاخوري براي 160 نفر . پ - چايخانه سنتي در وسط حياط. ت - نماز خانه – اطلاع رساني – دفاتر پستي – نگهبان – مديريت مي باشد. ث - با تكميل پروژه فوق اين منطقه به يكي از مناطق توريست پذير تبديل خواهد شد. 5 – از ديگر آثار باستاني اين شهر مي توان به گرمابه حاج موسي كه هم اكنون اداره ميراث فرهنگي در آنجا مستقر بوده و حمام قاضي نامبرد كه در دوران قاجاريه بنا گرديده و اقدامات لازم جهت ثبت اين بناها در ليست آثار تاريخي بعمل آمده است. 6 – مناطق خوش آب هواي شهرستان در جـاي شهــرستان منـاطـق خوش آب و هوا و مناظر طبيعي بي شماري وجود دارد كه نظر هر بيننده اي را به خود جلب مي نمايدو سالانه هــزاران نفــر از شهرهاي مختلف استان و كشور جهت استراحت و تفــرج به اين مناطق سفر مي كنند از جمله اين منـاطق مـي توان به روستاي پيام – زنوزق و تفرجگاه ماهـار زنوز آبشار روستاي عيش آباد منبع: وب سايت بازرگاني استان  کليساى سن استپانوس
يکى از چند کليساى با عظمتى است که در بين قرن هاى چهارم تا ششم هجرى ساخته شده است.
|
محراب مسجد جامع مرند در مرکز شهر مرند واقع شده است. طبق کتيبه محراب مسجد، اين بنا در سال ۷۳۱ در زمان سلطنت ابو سعيد بهادر خان از محل خيرات مردم مرند و جزيه اى که در آن زمان از غير مسلم مى گرفتند به توليت حسين بن محمود بن تاج خواجه ساخته شده است.
امروزه کف مسجد به اندازه سه پله از سطح کوچه مجاور پايين تر مى باشد و دالانى به طول ۱۲ متر با سه طاق گنبدى دالان ورودى را به شبستانها مى سازد در سمت چپ اين دالان، شبستان جنوبى با گنبدى کم خيز واقع شده است بر فراز آن کتيبه اى از سنگ با عبارت ذيل به چشم مى خورد(امر بتجديد هذالعمارة العبد الفقير خواجه حسين بن سيف الدين محمود بن تاج خواجه فى اواخر شوال سنه اربعين و اربعمائة) | چنين به نظر مى رسد که در سال ۷۰۴ اين مسجد در حالى که بيش از ۹ سال از عمر آن نمى گذشته توسط تاج خواجه مورد مرمت قرار گرفته است. محوطه اصلى مسجد با سقفى مشتمل بر شش گنبد، فضاى اصلى مجموعه را تشکيل مى دهد. محراب به عرض ۷۵/۲و ارتفاع ۶ متر در قسمت جنوب مسجد واقع شده و مزين به آيات قرآنى به خط کوفى و گچبريهاى زيبا و بديع مى باشد.
کتيبه تاريخى محراب در قسمت قوس بزرگ بالاى آن به شرح ذيل ديده مى شود: (جدد من فواضل الانعام السلطان الاعظم مالک رقاب الامم ابوسعيد بهادر خان خلدالله ملکه فى احدى و ثلثين و سبعمائه هجريه) (۷۳۱ ه.ق)
در فاصله دو ستون تزئينى و گچبرى کنار محراب نام سازنده محراب به خط رقاع نوشته شده است: (عمل عبدالفقير نظام بندگير تبريزى)
در داخل هلال در پائين دو کتيبه مزبور کتيبه گچبرى ديگرى به خط رقاع بدين مضمون به چشم مى خورد: (وقف من مال خيرته مدينه مرند على مصالح هذالمسجد الجامع و شرط التواليه العبد الضعيف حسين ابن محمود ابن تاج خواجه) عبدالرحيم کيا مى نويسد: (در سر لوحه اى که در مسجد جامع مرند موجود بوده است، چنين نوشته شده است بود: قد باش من بعد تعمير هذالمسجد الواقع فيه مقبره ام نوح عليه السلام ۱۲۶۸ هجرى قمرى) راجع به وجه تسميه مرند نيز روايتى آمده است که ميگويد. بناى اين شهر به امر دختر ترسائى بنام ماريا گذاشته شده و کليساى بزرگ آن نيز که فعلاَ پابرجا و با تغييراتى به صورت مسجد جامع اين شهر درآمده است، آثار کليسائى اين مسجد مشهود است. و صليب هاى بزرگ و کوچک شکسته دور تا دور قسمت فوقانى آن را به طرز زيبائى پوشانده است. اين که نوشته شده مسجد جامع مرند قبلاَ کليسائى بوده است چندان بعيد بنظر نمى رسد چه ترسايان و نسطوريان که در قرن پنجم ميلادى از ترس امپراتوران روم شرقى و کشيشان متعصب مسيحى به مغرب آذربايجان گريخته بودند در اين منطقه جمع شده و براى خود کليسائى ساختند. |
| کاروان سراى هلاکوى مرند
اين بنا در اصل داراى چندين کتيبه بوده، ولى در حال حاضر فقط کمى بيشتر از نصف يک کتيبه کوفى بر صفحه خارجى طاق متقاطع سر در در محل خود باقى است.
| کليساى سنت هريپسيمه مرند
اين کليسا به شيوه و سبکبازيليک بنا شده و از نظر پلان و فضاى داخلى شبيه ( کليساى سرکيس مقدس خوى) مى باشد. | بند خفير مرند
در ۵ کيلومترى شمال شرقى کارون سراى آيرانديبى، سدى قديمى معروف به بند خفير از دوره صفوى يا پيش از آن وجود دارد.
| قلعه سن سارود قالاسى
در ۶ کيلومترى کاروانسراى تيمورى معروف به آيرانديبى، که خود در ۲۶ کيلومترى شمال مرند است.
| کليساى سنت هوانس مرند
اين کليسا بعد از فرودگاه تبريز، در ۱۳ کيلومترى جاده آسفالته تبريز، مرند و در ۳۵ کيلومترى تبريز واقع شده است.
| قلعه هلاکو مرند
در ۲۷ کيلومترى شمال مرند و در نزديکى کاروانسراى تيمورى آيرانديبى و در سمت غربى راه آهن جلفا ـ مرندقلعه اى بنام قلعه هلاکو قرار دارد.از بناهاى هزاره اول پيش از ميلاد و دوره اورارتويي است.
| قلعه گاوور
در ۴۵ کيلومترى شرق جلفا که مقدار کمى از سفالهاى اورارتوئى(اواخر دوره) در آن کشف گرديده و ساختمان دروازه اورارتوئى آن باقى مانده است.
| قلعه گوهر
در نزديکى قلعه گاوور، کوچکترين تک بنائى است از دوره اورارتوئى که تاکنون در ايران شناخته شده است.
| کليساهاى دره جلفا
در کناره رود ارس، که مرکز فعاليت ارامنه آذربايجان محسوب مى شد، چندين کليساى متروک و نيمه ويران وجود دارد که همگى نشانى از هنر و معمارى خاص از منيان ايرانى به يادگار دارند که شامل:
 کليساى سنت آنروويت: به معنى نامرئى مقدس، که در بالاى تپه هاى مشرف ه کليساى سورپ هريپسيمه قرار گرفته و متعلق به سده ۱۸ـ ۱۷ ميلادى است .
کليساى ناخيرچى: که در کرانه جنوبى ارس، بر دامنه کوه، در غرب کليساى سنت اسپتانوس قرار دارد که کليساىناخيرچى خوانده مى شود.ناخير در ترکى اذرى به معنى گله گاو است و ناخيرچى معنى گاوچران مى دهد.
| زيارتگاهها و بقاع متبرکه مرند
کليساى سورپ گشورک: کليساى مزبور از کليساى سن اسپتانوس کمى کوچکتر است و سنگ نبشته و نقش و نگار ندارد و قسمتى از سقف و ديواره هايش شکست برداشته و ترک خورده است.
کليساى گريگوروس يا جر جيس: دردره ويران باغ است. اين کليسا هم عارى از سنگ نبشته و نقش برجسته حجارى تزئينى بوده، بناى آن به شيوه کليساى سورپ گئورک است.
کليساى مريم نه نه: در روستاى مرتوک دره شام وسطى قرار دارد، و سقف آن فرو ريخته و کوچکتر از دو کليساى ديگر است. اين کليسا را سنت سرکيس يا سورپ سرکيس يا سنت مريم هم مى خوانند و گنبد آن بدون طوقه استوانه اى ساخته شده است. | کاروانسراى خواجه نظر جلفا
قلعه گاوور گوهر مرند: در ۴۵ کيلومترى شرق جلفا و بلافاصله در کنار رودخانه ارس که مرز دو کشور ايران و جمهورى آذربايجان را تشکيل مى دهد. | تپه هاى باستانى مرند
تپه پير موسى: آثارى از ماقبل تاريخ دارد و بر اثر کاوشهاى باستان شناسى بقاياى فرهنگ و تمدن اشکانى در آن يافت شده است.
تپه باروج: قديمى ترين تپه آذربايجان محسوب مى گردد و آثار بسيار زيبائى از دوران نئو ليتيک تا اسلامى به ثبت رسيده است.
تپه باستانى بارى يا باروق يا باروج: در ۱۰ کيلومترى شمال غربى مرند، در ساحل رودخانه زيلبير واقع شده و تپه اى است متعلق به قبل از اسلام، و شکسته خمره هاى بزرگ و ظروف سفالى مختلف از قسمت هاى فرو ريخته آن به خوبى نمايان است.
تپه باستانى گرگر: تپه اى همانند تپه هاى مرند و باروج. در قسمتى از اين تپه به طور غير مجاز از طرف کشاورزان حفارى و خاکبردارى شده و اشيائى از قبيل ظروف سفالى، خمره، دستبند، شمشير، پيکان، سکه بدست آمده است.
تپه خاکسترى مرند: ولاديميرمينوريسکى، با استفاده از نظر باستان شناسان اين قلعه خاکى فرو ريخته را از سلسله قلاع خاکى اورارتو مى داند. به قلعه مرند شهرت دارد.۶۰۰۰ سال قدمت دارد وآثارى از هزاره چهارم قبل از ميلاد تا روزگار اسلامى در آن کشف گرديده است. | پل ضياء الملک جلفا
اين پل برروى رودخانه اى که از کوههاى مين گول داغ(هزار برکه) در ترکيه سرچشمه گرفته، پس از طى مسافتى سرانجام به درياى خزر مى ريزد.
|
مسجد بازار مرند
اين مسجد در مرکز بازار مرند واقع شده و بناى فعلى آن متعلق به دوره صفوى است ولى بر اساس سنگ نبشته مرمينى که دارد تعمير اساسى آن در سال ۱۲۶۸ هجرى قمرى صورت گرفته است. متن سنگ نبشته بزبان عربى است و ترجمه آن چنين است:
(اين مسجد شريف به طورى که بين مردم مشهور است، قبر مادر نوح در آن واقع شده است. به مباشرت شيخ على مرندى شاگرد مشايخ بزرگ محمد حسين صاحب الفصول و شيخ ازهد صاحب مفاخر و زبده اوائل و اواخر شيخ مرتضى سلمه الله در تاريخ ۱۲۶۸ ه.ق تعمير يافت) اين مسجد داراى ۴ ستون سنگى ۱۲ ضلعى و ۹ گنبد آجرى زيبا است که بنا به نوشته مورخان بر پايه هاى مسجد يا معبد قبلى که در قرون دوم يا سوم هجرى وجود داشت ساخته شده است. عبدالرحيم کيا مى نويسد: (مطابق نوشته هاى تورات مادر حضرت نوح در اين مکان مدفون است) بطوريکه در پيشينه تاريخى مرند ذکر شد، در روايات باستانى ارامنه آمده است، خود حضرت نوح در اين مکان مدفون است. ولى سياحان معروف جملى کاررى و تاورنيه نوشته اند قبر زن حضرت نوح را در اين مکان مى دانند. در هر صورت بناى اوليه اين مسجد در پرده اى از ابهام قرار دارد. |
| آسياب خرابه جلفا
يا خرابادييرمان، يکى از زيباترين مناطق ديدنى آذربايجان شرقى است که چون قبلا در اين محل يک واحد آسياب آبى مشغول به کار بوده و فعلا خراب وويران شده است، بنام آسياب خرابه معروف گرديده است. |
منبع: وب سايت شهرداري مرند
|
