بطلميوس جغرافيادان يونانى که قبل از ميلاد مى زيسته از اين شهر به نام ماندگارانا نام مى برد و آن را يکى از آباد ترين شهرها در تاريخ مى خواند.

در روايات باستانى ارامنه آمده است که حضرت نوح در مرند مدفون شده و کلمه مرند از يک فعل لغت ارمنى به معناى تدفين اشتقاق يافته است.(سفر نامه شاردن ص ۴۰ و سفر نامه ديولافوا ص ۳۰ ).

 ولى ارامنه را اعتقاد بر اين است که نوح بعد از طوفان در نخجوان فرود آمد و در اين شهر نيز مدفون شد و قبر همسرش هم در مرند واقع شده است. (سفر نامه تاورنيه ص ۵۴ و جغرافياى طبيعى آذربايجان ص ۲۸).

مطابق نوشته هاى تورات مادر حضرت نوح در مسجد بازار مرند مدفون است.(ديباچه اى بر فرهنگ کشاورزى ص ۲۱۳ و راهنماى شهرستانهاى ايران ص ۲۱۴). برخى نيز بناى شهر مرند را به امر دختر ترسائى بنام ماريا مى دانند و بناى اوليه مسجد جامع فعلى را نيز کليسائى مى شمارند که وى بنا کرده و نام مرند را هم برگرفته از نام ماريا با اندکى تغيير مى دانند.

مرند در دوران پيش از اسلام
بر اساس اسناد اورارتوئى سابقه شهر نشينى در منطقه مرند تا اواسط هزاره سوم قبل از ميلاد ميرسد در حاليکه در تپه باستانى گرگر ظروف سفالى و ابزارهايى از هزاره پنجم قبل از ميلاد ديده شده است. همچنين در تپه خاکسترى يا قلعه مرند نيز آثارى از هزاره چهارم قبل از ميلاد به دست آمده است. ولاديمير مينورسکى با استفاده از نظر باستان شناسان اين قلعه خاکى فرو ريخته را از لسله قلاع خاکى او را رتوئى مى داند.(دايرة المعارف اسلامى)

آنچه از مدارک و نظريات باستان شناسان و مورخين به دست مى آيد اين است که شهر مرند روزگار پادشاهى مادها از رونق بسيارى برخوردار بوده و به دليل اهميت خاصى که در ايالت ماد آتروپاتن داشته همواره مورد نظر حکومت مرکزى هگمتانه بوده است.
همچنين در دايرة المعارف اسلامى آمده است که مرند مرکز حکومت اقوامى مهم در دوره کلده و آشور بوده است.

مرند در دوران اسلامى
آنچه که از مدارک تاريخى بر مى آيد فتح آذربايجان به دست اعراب در سالهاى ۱۸ تا ۲۲ هجرى قمرى صورت گرفته است اما مورخين اسلامى از مرند براى نخستين بار در سال ۱۶۰ هجرى نام برده اند. بنا به نوشته بلاذرى مرند در هنگام فتح آذربايجان قريه کوچکى بود که ابوالبعيت حلبس به آبادى آنجا همت گماشت و پس از او پسرش محمد در سال ۲۰۰ هجرى حاکم مرند شد و براى توسعه شهر کوشش بسيار کرد. اين مرد بافرهنگ و دلير و شاعر بود و بنوشته طبرى او شعرهايى بزبان پارسى يا آذرى داشته که در آذربايجان معروف بوده است.

در روزگار قيام بابک بسال ۲۰۱ هجرى شهر مرند سالها يکى از مناطق تحت نفوذ بابک بوده است. چند سلسله مهم و محلي در اين زمان بر مرند حکومت مى رانده اند که از جمله سالاريان، رواديان و شداديان را مى توان نام برد. در اواخر قرن چهارم در کتابهاى حدود العالم و صوره الارض از مرند به عنوان شهرى آباد ياد شده است و ابوعبدالله مقدسى نيز مرند را شهرى مستحکم ناميده و حمدالله مستوفى در نزهه القلوب نوشته است مرند شهر بزرگى است که دور بارويش ۸۰۰۰ گام است و باغهاى پر ميوه دارد. بالاخره شاردن سياح فرانسوى مى نويسد، مرند شهر خوبى است و داراى ۲۵۰۰ باب خانه و باغچه مى باشد و بوستانهايش بيشتر از عمارت و آبادى است. همچنين بسيارى از مورخين اسلامى از جمله ابن حوقل بغدادى، ياقوت حموى، حمدالله مستوفى قزوينى، ابراهيم اصطخرى، الفداء قزوينى، ناصر خسرو قباديانى، ابن واضح يعقوبى، يحيى بلاذرى و ابن خرداذيه همگى در کتب خود از مرند ياد کرده و آنرا توصيف کرده اند.

در سال ۶۰۲ هجرى قمرى مرند در يک يورش سهمگين توسط گرجيان به ويرانى کشيده شد و در سال ۶۲۲ سلطان جلال الدين خوارزمشاه در مرند در مرند استقرار يافت.
در دوره ايلخانان بر رونق و آبادى مرند افزوده شد بطورى که بناى کاروانسراى آيرانديبى و قلعه هلاکو در شمال مرند را به هلاکو خان ايلخانى نسبت مى دهند. تعمير و تجديد بناى کليساى سنت هريپ سيمه و مسجد جامع مرند نيز از بناهاى اواخر دوره ايلخانى يعنى ابوسعيد بهادرخان بسال ۷۳۱ که کتيبه محراب مسجد جامع مرند نيز شاهد اين مدعاست.

مرند در زمان حکومت امراى محلى قراقويونلوها محل پيکارهاى مختلفى واقع گرديد. در سال ۸۰۷ هجرى مرند به دست سپاهيان ميرزا ابوبکر گورکان غارت گرديد. قرا يوسف در سال ۸۰۹ پس از جنگ با ابوبکر در مرند زمستان را اطراق کرد. در سال ۸۳۷ شهر مرند پس از نبردى طولانى بين آق قويونلوها و تيموريان بدست آق قويونلوها فتح گرديد.

جهانشاه ميرزا قره يوسف هنگام جنگ با برادر خود اسکندر ميرزا در مرند اقامت گزيد. در دوره صفويه هنگام جنگ بين شاه طهماسب صفوى و عثمانيان مرند مرکز فرماندهى سپاه ايران بود. در سال ۱۰۱۱ هجرى شاه عباس حکومت مرند را به جمشيد سلطان دمبلى سپرد. در سال ۱۰۱۴ تا ۱۰۱۶ در هنگام جنگ بن صفويه و عثمانيان شاه عباس مدتى در مرند مستقر شد.

در بين سالهاى ۱۰۴۵ و ۱۱۳۵ هجرى شهر مرند در جنگهاى بين ايران و عثمانى مورد تعرض و قتل و غارت قرار گرفت. در زمان ضعف دولت صفويه و حکومت نادرشاه شهر مرند به دست حکام خاندان دنبلى اداره مى شد. در دوره زنديه کريم خان در سال ۱۲۰۵ هجرى توانست آذربايجان از جمله مرند را از دست حکام محلى در آورد. در دوره قاجاريه نيز حسين خان دنبلى حاکم مرند و خوى از فتحعلى شاه پذيرائى کرد.

در زمان عقد معاهده ترکمانچاى بسال ۱۲۴۳ نماينده عباس ميرزا با پاسکويچ فرمانده روسى در مرند ملاقات کرد. در دوره مشروطيت ستارخان سردار ملى سالها در مرند با ميرزا حسين خان يکانى و رضا قلى سرتيپ يکانى فرزند زال خان روابط نزديک داشته است.

 از ديگر مجاهدين آزادى خواه دوره مشروطيت در مرند از اشخاص زير ميتوان نام برد. ميرزا عيسى حکيم زاده، اسماعيل يکانى، نورالله يکانى، حبيب الله شاملو مرندى، حاج ابراهيم ذوالفقارزاده، محمد ولى صراف، حاجى حسين صراف، ميرزا محمود، برادران صابر ميرزا آقاى مرندى معروف به مکافات صاحب روزنامه مکافات بسال ۱۳۲۷ هجرى در خوى، حاجى جلال مرندى، محسن خان، مصطفى خان اسفنديارى، حاج ملاعباس واعظ قره آغاجى، حاجى على اکبر صديقى، ميرزا کريم زاده و مير نصير رئيس سادات و پسرش ميرزا احمد رئيس سادات.